2 تجربه ، اصل تفسير 1 . كلمات و وجوه آنها كليات آثار مقاتل ، چنان كه از عناوينى برمىآيد كه در صفحات پيشين از قول ابن نديم نقل كرديم ، مىبايست شامل همهء رشته‌هاى حوزهء تفسير باشد ، و در نتيجه خلاصه گونه‌اى از علوم قرآنى متداول در نيمهء اوّل قرن دوّم هجرى را تشكيل دهد . در كنار تفسير كبير كه آن را در فصل قبل بررسى كرديم ، كتابى هست تحت عنوان كتاب الناسّخ و المنسوخ كه از مسأله‌اى سخن‌مىگويد كه ، چه از جهت تعيين تاريخ نزول سور قرآنى و چه از جهت نشان دادن تحوّل فقه اسلامى ، در نظر مسلمانان بسيار شايان اهميت است ؛ كتاب ديگر ( كتاب القراءات ) به مسئلهء اختلاف قرائتها مربوط است ، و بديهى است كه شهادتى به قدمت شهادت مقاتل براى حصول « نسخهء انتقادى » متن قرآنى بسيار ارجمند است : ولى افسوس كه اين دو كتاب ظاهرا مفقود شده است . كتابهاى سوم و چهارمى نيز هست كه اوّلى ، كتاب نوادرالتفسير ، به موارد خاصّ تفسير و دومى ، كتاب متشابهات القرآن ، به ابهامات بعضى از سوره‌ها مربوط است . در ميان اين كتابها ، از همه مهمتر پس از تفسير كبير ، بى گمان كتاب الوجوه و النّظائر است كه ما خوشبختانه متن آن را در دست داريم . اين كتاب نقطهء عطفى در تاريخ تفسير قرآنى است ، زيرا به تصديق سيوطى « 1 » روش « وجوه و نظاير » را مقاتل وارد تفسير كرده است . اين روش كدام است ؟ در عمل اين روش عبارت است از تدوين صورتى از نظاير آيات قرآنى براى تعيين وجوه الفاظ ، يعنى معانى مختلفى كه يك لفظ در سراسر قرآن دربردارد . چنان كه مقاتل نقل مىكند ، پيغمبر ( ص ) فرموده است : « لا يكون الرّجل فقيها كلّ الفقه حتى يرى للقرآن وجوها

--> ( 1 ) . نگاه كنيد به الإتقان فى علوم القرآن ، باب 39 ( ص 98 ، چاپ هند ، 1280 هجرى ) . مىدانيم كه نظريّهء وجوه را قبّالهء يهودى نيز اقتباس كرده است ؛ در قبّاله آمده است كه هر لفظى و حتى هر حرفى هفتاد وجه يا « روى » دارد .